"CON NGƯỜI ĐIÊU TRÁ": TẤM GƯƠNG PHẢN CHIẾU BẢN CHẤT THỜI ĐẠI
Giá trị cốt lõi của "Con người điêu trá" nằm ở khả năng mổ xẻ và phơi bày trần trụi sự suy đồi của đạo đức và tình người dưới áp lực của tiền bạc và hoàn cảnh. Qua những truyện như "Bà lão lòa" hay "Bộ răng vàng", Vũ Trọng Phụng đã cho thấy sự tàn nhẫn đến ghê rợn khi lòng tham và sự túng quẫn làm biến chất tình nghĩa gia đình, biến người thân thành gánh nặng, thậm chí đối xử bạc bẽo với cả người đã khuất.
Ông còn đặc biệt khai thác sự "điêu trá" sự giả dối, lừa lọc vốn đã ăn sâu vào bản chất con người và xã hội. Nổi bật nhất là truyện "Con người điêu trá" khi nhà văn yêu say đắm Bích Nga nhưng cuối cùng phát hiện toàn bộ thân thế nàng là giả dối. Hay trong "Gương... tống tiền", hành động cao thượng của Lê Vân hóa ra chỉ là một màn kịch tinh vi để tống tiền một cách khôn ngoan hơn. Ngay cả trong những mối quan hệ thân thiết nhất, như "Một đồng bạc" hay "Cái ghen đàn ông", sự tính toán ích kỷ, ghen tuông mù quáng cũng có thể hủy hoại tình người và hạnh phúc.
Tập truyện còn là tiếng vọng ai oán về sự vô cảm của con người và xã hội trước nỗi đau của đồng loại. "Một cái chế.t" ám ảnh người đọc bằng hình ảnh người ăn mày mù cụt chân chết cóng vì sự hắt hủi của "người có quyền", gián tiếp đẩy một đứa trẻ ngây thơ (Hợi) đến bi kịch t.ự t.ử. Điều này nhấn mạnh sự tàn nhẫn và vô trách nhiệm của những người mang quyền lực.
Vũ Trọng Phụng cũng châm biếm sâu cay những thói hư tật xấu, sự lố bịch của tầng lớp trên trong xã hội: thói sĩ diện hão, khoác lác trong "Đi săn khỉ", sự vô kỷ luật, vô trách nhiệm đến "nghệ sĩ tính" quá đà trong "Hồ sê líu hồ líu sê sàng", hay sự giả tạo, thô tục trong bữa tiệc "Ăn mừng". Những câu chuyện này vẽ nên bức tranh chân thực về một xã hội đầy rẫy những con người rỗng tuếch, sống theo vỏ bọc và danh hão.
Bằng bút pháp hiện thực trực diện, sắc sảo, Vũ Trọng Phụng đã lột tả những mặt trái của xã hội một cách không khoan nhượng. Ngôn ngữ của ông gai góc, chân thực đến trần trụi, đôi khi mang tính châm biếm sâu cay, khiến người đọc phải giật mình suy ngẫm.
"Con người điêu trá" không chỉ là một tập hợp các câu chuyện, mà là một phép mổ xẻ tinh vi về bản chất con người Việt Nam trong giai đoạn giao thời, khi những giá trị cũ đang lung lay và những thói tật mới nổi lên. Tác phẩm là lời cảnh tỉnh đanh thép, nhắc nhở về tầm quan trọng của lòng thật thà, lương thiện và tình người giữa vòng xoáy của vật chất và danh lợi, mãi mãi là một di sản có giá trị cảnh tỉnh vượt thời gian.
