Mỗi khi nhắc đến nó, người ta thường nghĩ ngay đến tốt bụng, biết điều, đối xử đẹp với người khác. Nghĩ như vậy không sai. Nhưng đó chưa phải là nơi chữ này bắt đầu.
Ở gốc nghĩa Hán Việt, tử tế viết bằng chữ Hán là 仔細.
Tử (仔) gợi sự kỹ lưỡng, cẩn thận.
Tế (細) là nhỏ, tỉ mỉ, chú ý đến từng chi tiết nhỏ.
Tử tế, ở nghĩa gốc, không bắt đầu từ lòng tốt. Nó bắt đầu từ sự không qua loa với điều mình làm và với người mình đối diện.
Không làm cho xong.
Không đối đãi hời hợt.
Không làm một việc, nói một câu, cư xử với một người bằng tâm thế đại khái.
Có lẽ vì vậy, khi đi vào tiếng Việt, chữ này mới mở rộng dần thành nghĩa mình quen dùng hôm nay: đàng hoàng, chỉnh tề, không sơ sài, rồi từ đó mới đi tới sắc thái cư xử biết điều, đối đãi đàng hoàng với người khác.
Nói cách khác, trước khi là một phẩm chất đạo đức, tử tế là một cách hiện diện.
Hiện diện cho đàng hoàng. Làm một việc cho tới nơi. Nói một câu có nghĩ tới người nghe. Giữ một thái độ không làm người khác thấy mình bị coi nhẹ.
Nếu ví đời sống như một tấm vải, thì tử tế là đường may không ẩu. Có khi người ngoài không để ý từng mũi chỉ, nhưng chính những mũi chỉ đó giữ cho cả tấm vải không bung ra. Cũng vậy, trong một ngày sống, phần làm người ta thấy nhẹ lòng với nhau nhiều khi không nằm ở điều gì lớn, mà nằm ở những chỗ rất nhỏ: một cách nói vừa phải, một sự cẩn thận không làm ai bị tổn thương, một thái độ không biến sự có lý của mình thành cái cớ để làm người khác nhỏ đi.
Phần lớn tử tế trong đời không nằm ở chuyện lớn. Nó nằm ở việc mình có làm người khác nặng thêm hay không.
Có những người không giúp mình điều gì quá lớn, nhưng ở cạnh họ mình thấy dễ thở. Không phải vì họ giỏi làm mình vui. Mà vì họ không nói ẩu, không cư xử cẩu thả với lòng người, không lấy cái bực của mình trút lên người khác như thể đó là chuyện đương nhiên.
Tử tế không phải là luôn dễ chịu. Không phải là không bao giờ từ chối. Không phải là nhường hết cho xong, chiều chuộng cho êm.
Có những người hay nhượng bộ, hay xuề xòa, hay nói có khi lòng đang muốn nói không, và họ tưởng đó là tử tế. Nhưng thật ra, đó chỉ là tránh xung đột, tránh bị ghét, tránh mất lòng người.
Còn tử tế thật, đôi khi đòi hỏi dũng cảm hơn im lặng.
Họ từ chối, nhưng không làm người khác thấy khó xử thêm. Họ góp ý, nhưng không nhân tiện làm người ta xấu hổ. Họ có thể mệt, có thể không vui, nhưng không coi đó là giấy phép để nói năng sắc lạnh với bất cứ ai đang đi ngang đời mình.
Tử tế, vì thế, không chỉ là tốt. Nó là cẩn trọng với ảnh hưởng mình để lại.
Nhưng có một nửa của chữ này mà người ta thường bỏ quên.
Từ nhỏ, chúng ta hay được dạy là sống tử tế với người khác, phải nhẹ nhàng, biết điều, không làm khó ai, sẵn lòng giúp đỡ. Nhưng ít ai dạy tử tế với chính mình.
Vì nếu tử tế chỉ hướng ra bên ngoài, nó rất dễ trở thành một vai đẹp. Một cách sống khiến ai cũng thấy mình ổn, trừ chính mình. Mà người cho đi từ chỗ trống thì sớm muộn cũng cạn.
Nên có những người rất tử tế với cả thế giới, nhưng lại rất khắt khe với bản thân, nói với mình những câu mà họ không bao giờ nói với người mình thương, đòi hỏi ở mình một mức chịu đựng mà họ sẽ không nỡ đòi hỏi ở ai khác.
Và có lẽ, đây mới là một nửa còn lại rất quan trọng của chữ này: tử tế thật không chỉ là cách mình đối xử với người khác, mà còn là cách mình đối xử với chính mình, ở những lúc yếu nhất, sai nhất, và ít được yêu nhất.
Cũng chính ở đó, người ta bắt đầu nhìn ra khác biệt giữa tử tế thật và tử tế biểu diễn. Tử tế thật vẫn có mặt khi không có ai nhìn, không được ghi nhận, không ai biết mình đã làm gì. Người tử tế vì muốn được khen thì vẫn còn cần một người nhìn thấy. Còn người tử tế dù không ai thấy, đó mới là phẩm chất.
Nó không cần khán giả. Nó chỉ cần một lương tâm biết mình đang sống như thế nào.
Vì sống ở đời, có những điều to lớn, chưa chắc mình làm được ngay. Nhưng một điều rất nhỏ mà ai cũng có thể bắt đầu: bớt làm ẩu với người khác - bớt nói cho xong - bớt cư xử theo kiểu “một câu thôi có gì đâu”, trong khi chính một câu đó có thể ở lại trong lòng người khác rất lâu.
Nghĩ kĩ thì, người tử tế không hẳn là người làm nhiều, mà là người nhìn thấy nhiều.
Còn tử tế, không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó bắt đầu từ sự chú ý với người, với việc, và với cả chính mình - đúng như nghĩa gốc của nó.
